رحیم زایرکعبه- دانشجوی دکترای جامعه شناسی

 ناصر خسرو در کتاب «سفرنامه» خود که سفری تحقیقاتی و برای کسب و تحصیل تمدن و فرهنگ اسلامی بود؛ در سال 438 ه.ق به تبریز می‌رسد و درباره آن می‌نویسد: «آن شهر وخبه (مرکز) آذربایجان است. شهری آبادان. طول و عرضش به گام پیمودم، 1400 بود. مرا حکایت کردند که بدین شهر زلزله افتاد، شب پنجشنبه هفدهم ربیع ‌الاول سنه 434 ه.ق.گفتند چهل هزار آدمی هلاک شده بودند. در تبریز قطران نام شاعری را دیدم؛ شعری نیک می‌گفت اما زبان فارسی نیکو نمی‌دانست. پیش من آمد؛ دیوان منجیک و دقیقی بیاورد و پیش من بخواند و هر معنی که او مشکل بود، از من پرسید؛ با او بگفتم و شرح آن بنوشت و اشعار خود بر من خواند».

   این تحقیق به ظاهر ناچیز ناصر خسرو اطلاعاتی از هزار سال قبل درباره تبریز می دهد که شاید در زمان خودش، اطلاعات چندان مهمی نبوده؛ اما امروزه اطلاعات بسیار ذی قیمتی محسوب می شوند؛ چرا که بر اساس آن ها، می توانیم اطلاعات دیگری را نیز استنباط کنیم. مثلا بر اساس این مطلب که: «طول و عرضش به گام پیمودم،  1400 بود»، مساحت تبریز حدود 196 هکتار بوده؛ زیرا هر گام به‌طور متوسط یک متر می باشد. همچنین شکل هندسی شهر، شکل مربع بوده، چون طول و عرض شهر مساوی گزارش شده است. یا بر اساس «زلزله سال 434 ه.ق» می‌‌توان زلزله های آتی تبریز را پیش بینی نمود. نهایتا این مطلب که «قطران، شعری نیک می‌گفت، اما زبان فارسی نیکو نمی‌دانست» دلیل بر این بوده که زبان مادری (زبان ترکی آذری) وی زبان فارسی نبوده است. 

نتیجه: هر کار علمی و پژوهشی شاید ظاهرا چندان اهمیت و ارزشی نداشته باشد؛ اما همین کار پژوهشی کم ارزش، احتمالا مبنایی برای پژوهش های بعدی شده و به این وسیله موجب انباشت اطلاعات علمی گردد.