آسیبشناسی روشنفکران و حلقههای روشنفکری تبریز در دوره معاصر
رحیم زایرکعبه- دکترای جامعهشناسی اقتصادی و توسعه
چکیده
این نوشته دارای دو سوال اساسی است که پاسخ به آنها با استفاده از روش تاریخی-اجتماعی و به صورت چندعاملی صورت گرفته است: نخست اینکه چرا روشنفکران و حلقههای روشنفکری تبریزی در دوره قاجار تاثیری مهم در تغییر و تحولات سیاسی- اجتماعی ایران داشتهاند؟ در پاسخ به این سوال استدلال شد که تبریز در دوره قاجاریه از موقعیت برتر به لحاظ داخلی برخوردار بوده است. زیرا اولا تبریز پایتخت سیاسی حکومتهای مختلف در طول تاریخ بوده است. ثانیا تبریز در پذیرش روند مدرنگرائی اروپایی به جهت رفت و آمد بازرگانان و مبلغان اروپایی مهد «اولینها» بوده است. ثالثا تبریز در دوره قاجاریه، دارالسلطنه قاجارها و بعد از تهران، دومین شهر سیاسی و اقتصادی تاثیرگذار در ایران بوده است. تبریز به لحاظ موقعیت خارجی نیز با دو همسایه قدرتمند ایران یعنی امپراتوری تزار روسیه و عثمانی همجوار و تحت تاثیر اندیشههای آنها بوده است. سوال دوم اینکه چرا روشنفکران و حلقههای روشنفکری تبریزی بعد از دوره قاجار ، آن تاثیرگذاری مهم گذشته را از دست داده و رو به افول گذاشتهاند؟ در پاسخ استدلال شد که در اواخر دوره قاجاریه عوامل مهمی موجب از بین رفتن موقعیت برتر تبریز گردید. نخست با حفر کانال سوئز در 1248ش اهمیت راههای خشکی از جمله راه تجاری تبریز به عنوان دروازه اروپا به ایران افول پیدا کرد. دوم، با اکتشاف نفت در جنوب ایران در 1287ش نفت به مهمترین منبع درآمدی کشور تبدیل شده و در نتیجه تجارت و کشاورزی منطقه آذربایجان، تضعیف گردید. سوم، انقراض قاجاریه و برآمدن دولت مطلقه مدرن پهلوی در 1300ش با تاکید بر مرکزیت پایتخت و پیرامونی شدن سایر شهرها در وجه سیاسی-اقتصادی و همچنین تاکید بر گفتمان باستانگرایی ایرانی و دفع سایر فرهنگهای محلی در وجه فرهنگی موجب منزوی شدن تبریز گردید. چهارم، فروپاشی امپراتوری عثمانی در 1301ش موجب شد که قطع روابط تجاری و فرهنگی آن با منطقه آذربایجان و در نتیجه تضعیف حیات روشنفکری در تبریز شود. پنجم، اولویتیابی ارزشهای مادی بر ارزشهای فرامادی طبق نظریه اینگلهارت موجب میشود که جامعه تبریز در محدوده ارزشهای مادی محصور مانده و از دستیابی به ارزشهای فرامادی که محور حیات روشنفکری است، ناتوان شود.
کلمات کلیدی: آسیبشناسی، روشنفکران، حلقههای روشنفکری، تبریز.
اصل مقاله در : مجله انجمن. مرداد 1402. شماره 10
