رحیم زایرکعبه - دکترای جامعه شناسی

مندرج در شبکه جامعه شناسی @SocionetJune 21, 2023

چنانکه می دانیم در دنیای امروزی ، فضای مجازی اهمیت بسیاری پیدا کرده است. منظور از فضای مجازی عبارتست از محیطی که در آن اشیا، اطلاعاتَ و داده ها به صورت فیزیکی و ملموس وجود ندارد و از اینترنت به عنوان ابزار دستیابی تا شبکه های اجتماعی مانند تلگرام ، اینستاگرام ، فیسبوک ، توییتر و … را در بر می گیرد. امروز اکَثریت مردم در جوامع مختلف خصوصا در کشورهای غیردموکراتیک در فضای مجازی به عنوان فضایی باز، آزاد، گسترده، اختیاری، بدون اجبار، غیرتحمیلی، متنوع، متکثر، چندصدایی، لازمان، لامکان، فردمحور، گمنامی هویت، حجم عظیم اطلاعات، حق انتخاب وسیع و... حضور دارند. بنابراین فضای مجازی با توجه به ویژگیهای مذکور افراد جوامع را قادر می سازد که در فضای واقعی، جنبش های اجتماعی راه اندازی کرده و به نقش آفرینی در تغییرات و تحولات سیاسی-اجتماعی بپردازند که از جمله می توان به انقلاب های عربی در کشورهای مصر، تونس و... در بهار عربی اشاره کرد.

این نوشته سعی دارد معیارهایی را معرفی نماید که از طریق آنها بتوان میزان تاثیر فضای مجازی بر تغییر و تحولات سیاسی-اجتماعی را مورد سنجش و اندازه گیری قرار داد. این معیارها عبارتند از:

1. سرعت: سرعت فضای مجازی در بروز تحولات اجتماعی فوق العاده زیاد است. برای مثال با مرگ مهسا امینی به خاطر مسئله حجاب، کشورمان به سرعت دچار اعتراضات اجتماعی شد که چندین ماه به طول انجامید.

2.کم هزینه بودن: انجام فعالیت در فضای مجازی بسیار کم هزینه است. مثلا یک فرد در عرض چند دقیقه و بدون صرف هزینه پولی و مالی می تواند یک کانال واتساپی یا تلگرامی راه اندازی کرده و به اشاعه افکار و اندیشه های خود برای عملی کردن تغییر و تحولات اجتماعی بپردازد و از این طریق مخاطبان و اعضای زیادی را جذب کند.

3. منبع: تحولات اجتماعی متاثر از فضای مجازی هم می توانند درون زا و هم برون زا باشند. اما در ایران، تحولات اجتماعی متاثر از فضای مجازی بیشتر درون زا هستند. به این معنی که شبکه های اجتماعی مجازی، گروههای مجازی، کانال های مجازی، صفحات اینستاگرامی، توییتری و... از سوی مخالفین، اصلاح طلبان، سرنگونی طلبان، تحول طلبان، فمینستها و.... می توانند موجب تغییر افکار عمومی و هدایت آنان در مسیر خاصی شوند و به این ترتیب موجب رقم زدن تحولات اجتماعی-سیاسی شوند. بنابراین دیگر نیاز چندانی به چشم دوختن به به کشورهای خارجی احساس نمی شود.

4. شیوه عمل: شیوه عمل شبکه ها، گروهها و کانال های مجازی هم می تواند به شیوه اصلاحی و هم به شیوه انقلابی و رادیکال باشد. اما به دلیل گستردگی اطلاعات در جهان امروزی معمولا شیوه های عمل انقلابی و رادیکال چندان نمی توانند تداوم یابند. زیرا خرد جمعی موجود در فضای مجازی در نهایت به سوی اصلاحات آرام و مسالمت آمیز گرایش پیدا می کند.

5. عمق: تاثیر فضای مجازی بر تحولات اجتماعی می تواند هم سطحی و هم عمیق باشد. به این معنی که هم می تواند فقط نمادها و هنجارهای جامعه (رفتارهای مبتنی بر باید و نباید که قابل مشاهده هستند) را تغییر دهد که در این صورت با تغییر در لایه سطحی مواجه هستیم. از طرف دیگر فضای مجازی می تواند موجب تغییر در باورهای و ارزشهای مردم جامعه گردد. باورها و ارزشهای اجتماعی در لایه های عمیق فرهنگ هر جامعه قرار دارند. زیرا با تغییر باورها و ارزشهای اجتماعی، فرهنگ یک جامعه تغییر یافته و به هویت فرهنگی متفاوتی تبدیل می شود؛ اما با تغییر نمادها و هنجارها، هویت فرهنگی یک جامعه تغییر اساسی پیدا نکرده و هویت فرهنگی متفاوتی پیدا نمی کند. بنابراین می توان گفت در جامعه ما فضای مجازی توانسته باورها و ارزشهای اجتماعی مردم جامعه را با تحول اساسی مواجه سازد. برای مثال امروزه باورهای مذهبی جامعه ما عوض شده و مردم به سمت سکولاریزاسیون در حرکت هستند. زیرا علاوه بر عملکردهای نادرست حاکمیت، اطلاعات و نگرشهای ناشی از جهانی شدن ارتباطات و اطلاعات موجب از بین رفتن قداست برخی از آموزه های مذهبی و در نتیجه مقبولیت سکولاریزاسیون شده است.

6. نیت و برنامه: فضای مجازی هم مبتنی بر برنامه و نیتمندی است و هم مبتنی بر بی برنامهِ گی و عدم نیتمندی است. به این معنی که تنوع و تکثر افراد مشغول در فضای مجازی از هر کشور، قومیت، ملیت، فرهنگ، مذهب، دین، نژاد، ایدئولوژی و... موجب می شود که بی برنامه گی و عدم نیتمندی در آن مشهود باشد. از طرف دیگر وجود قدرتمندان، ثروتمندان و مالکان رسانه های مجازی موجب می شود که نوعی نیتمندی و برنامه ریزی نیز در فضای مجازی احساس گردد. بنابراین می توان گفت در فضای مجازی نوعی بی برنامه گی برنامه مند و یا نوعی نیتمندی بی نیتمندانه وجود دارد.

7. وسعت: فضای مجازی به لحاظ وسعت، بسیار وسیع، کلان و جهانی است و در نتیجه قدرتهایی که به دنبال قرائت روایتهای محدود، خرد و محلی خود از حقایل و واقعیات هستند، قادر به رقابت نبوده و از عرصه میدان مبارزه طرد می شوند.

8. پیامدها: فضای مجازی هم می تواند دارای پیامدهای منفی و هم دارای پیامدهای مثبت در تحولات سیاسی- اجتماعی باشد. اما پیامدهای مثبت و مفید فضای مجازی در راستای تحولات سیاسی- اجتماعی سازنده بسیار بیشتر از پیامدهای منفی و مخرب آن است.

بنابراین به طور خلاصه می توان گفت تاثیر فضای مجازی بر روی تغییر و تحولات سیاسی- اجتماعی به لحاظ سرعت، زیاد؛ به لحاظ هزینه، کم؛ به لحاظ منبع، بیشتر درون‌زا؛ به لحاظ شیوه عمل، بیشتر اصلاحی تا انقلابی؛ به لحاظ عمق، بیشتر عمیق(باورها و ارزشها) تا سطحی(نمادها و هنجارها)؛ به لحاظ نیت و برنامه، بی‌برنامه ی برنامه‌مند؛ به لحاظ وسعت، کلان و جهانی؛ به لحاظ پیامدها، بیشتر مثبت و مفید تا منفی و مخرب می‌باشد.

[ شبکه جامعه‌شناسی | رویدادنگار علوم انسانی | کاریابی علوم اجتماعی | ‌انگاره ]