تیپولوژی نویسندگان، زنبور عسل حقیقتطلب
رحیم زایرکعبه-دکترای جامعهشناسی
مندرج در کانال تلگرامی "علوم انسانی"
✔️با گسترده شدن شبکه های اجتماعی مجازی از قبیل تلگرام، واتساپ و ... بسیاری از افراد دست به قلم برده و با تولید محتوای نوشتاری، نقش نویسنده را پیدا میکنند. به این ترتیب خواه و ناخواه با تعداد وسیعی از نویسندگان در شبکه های اجتماعی مجازی مواجه هستیم که امکان خواندن مطالب همه آنان وجود ندارد. بنابراین لازم است تا بتوان نویسنده باسواد، خلاق، روشنفکر و ایدهپرداز را از غیر آن تشخیص داد. بر این اساس نوشته حاضر سعی دارد تا یک تیپولوژی از نویسندگان ارایه دهد تا علاوه بر شناخت انواع نویسندگان، امکان سنجش و ارزیابی علمی و ارزشی نوشته هایشان نیز میسر گردد. بنابراین بر مبنای دو معیار مهم به تیپولوژی نویسندگان مختلف پرداخته میشود:
➕1. معیار توانایی علمی
برحسب این معیار، مهارت و توانایی علمی نویسندگان را به اقتباس از فرانسیس بیکن، فیلسوف انگلیسی(1561-1626) به سه نوع میتوان تقسیم کرد:
✔️نوع اول، نویسندگانی هستند که همانند «عنکبوت» میباشند. یعنی صرفا تراوشات ذهنی خود را در قالب تارهایی به هم میبافند و عاقبت نیز در درون تور خودشان، حبس میشوند؛ بدون اینکه مطالعهای داشته باشند؛ یا تامل اندیشمندانه و جستجوگرانهای انجام دهند؛ و یا اصول و روش علمی را بدانند. در توضیح این گونه نویسندگان میتوان گفت که اینان معمولا نوشتههایشان بیشتر موضوعمحور است تا مسالهمحور. به عبارت دیگر نوشته هایشان فاقد سوال یا مساله مشخصی میباشد و در واقع شامل مطالبی پراکنده درباره یک موضوع میباشد. چنین نوشتههایی به آسانی قابل خلاصه کردن نیستند؛ زیرا فاقد نظم منطقی و انسجام معنایی میباشند.
✔️نوع دوم، نویسندگانی هستند که مثل «مورچه» عمل میکنند. به این معنی که اینان یک سری تلاشهای علمی و تحقیقی نمودهاند؛ آثار نویسندگان مختلف را خواندهاند؛ اصول و روش علمی را بلدند. اینان در واقع همانند مورچهای هستند که دانههای علم را با زحمت بسیار جمع کرده و انبار میکنند و به لحاظ نظری به اطلاعات علمی مسلط هستند، اما به لحاظ عملی قادر نیستند از آن علم و اطلاعات وسیع، ترکیب نوآورانه ای ارائه دهند؛ یا مطلب جدیدی را به صورت مصداقی خلق کنند که در عمل به درد عموم جامعه بخورد.
✔️نهایتا نوع سوم، نویسندگانی هستند که رفتاری همچون «زنبور عسل» دارند. یعنی آثار نویسندگان مختلف را مطالعه کردهاند؛ بر روی مطالعاتشان، تاملات اندیشمندانهای ورزیدهاند؛ اصول و روش علمی را فهمیدهاند. اینان تقریبا همان کارهای دسته دوم را انجام دادهاند؛ اما فرقشان با آنان این است که مطالب خوانده شده را فهم کردهاند؛ از صافی اندیشه خود گذراندهاند و روی آنها تامل کرده و آنها را نقد و بررسی نمودهاند. بنابراین اینان همچون زنبور عسلی هستند که گردههای اطلاعات را از روی گلهای علم، جمعآوری میکنند و سپس با هنرمندی و نوآوری خاصی، عسلی شیرین و گوارا از آنها درست میکنند که کام هر مخاطب تشنهای را سیراب میسازد(مطهری، 1392).
➕2. معیار جهتگیری ارزشی
انسان فقط یک موجود فکور و دارای مغز نیست، بلکه موجودی ارزشگرا و دارای دل نیز هست. ارزشها همان اهداف یا امور مطلوبی (خوبها و بدهای معرفتشناختی) هستند که انسانها در انتخابها و بر سر دوراهیها بر اساس آنها عمل میکنند. ارزشها در زندگی فردی و اجتماعی کارکردهای بسیار مهمی دارند. چراکه ارزشها نشانگر آرزو و علایق، مبنای اندیشه، راهنمای عمل(هنجار)، هویتدهنده در برابر کنترلهای اجتماعی و معیار قضاوت هستند. ارزشها به لحاظ اجتماعی نیز علاوه بر معیاری برای قشربندی اجتماعی، موجب همبستگی اعضای درون گروه(مثل نخی که افراد را در تسبیح جامعه نگه میدارد) و طرد اعضای گروههای دیگر میشوند(طالبی، 1385). ارزشها به خودی خود به وجود نمیآیند، بلکه در سایه احساس نیازها، کمبودها و فشارهای ساختاری شکل میگیرند. ارزشها پس از شکلگیری در ذهن افراد موجب انجام هنجارهای عملی (بایدها و نبایدهای رفتاری) در افراد میشوند. بنابراین جهتگیری ارزشی نویسندگان را در حالت کلی می توان به دو نوع زیر تقسیم کرد:
✔️ الف) جهتگیری ارزشی معطوف به حقیقت:
دغدغه نویسندگان حقیقتطلب این است که بتوانند با کنار زدن پرده واقعیت کاذب، چهره حقیقت راستین را برای دیگران آشکار سازند. در واقع چنین نویسندگانی نه به دنبال ساختن حقیقت بلکه در پی کشف حقیقت هستند.
✔️ب) جهتگیری ارزشی معطوف به مصلحت:
نویسندگان مصلحتطلب نه در سودای کشف حقیقت راستین بلکه در پی ساختن مصلحتی هستند که منافع یا آرزوهای فردیاشان را تأمین کنند و یا اینکه مصالح گروهی و حزبیاش را فراهم سازند. به این معنی که به قول مانهایم، جامعهشناس لهستانی(1893-1947)، اگر مصالح مورد نظر، تنها صورت ذهنی و غیرعملی داشته باشند، در قالب «اتوپیا» ترسیم میگردند و اگر صورت عینی و عملی پیدا کنند، آنگاه در قالب «ایدئولوژی» توجیه میشوند. بنابراین چنین نویسندگانی آن چیزی را مینویسند و به نام حقیقت توجیه میکنند که در جهت منافع و آرزوهای فردی و یا ایدئولوژی حزبیاشان و یا اتوپیای فرقهایاشان باشند(مانهایم،1380).
▪️چنانچه ملاحظه شد دو معیار برای شناخت انواع نویسندگان و ارزیابی اعتبار علمی آنان معرفی شد. نخست، معیار توانایی علمی با سه حالت یعنی به هم بافتن تراوشات ذهنی(عنکبوت)، گردآوري اطلاعات علمی(مورچه) و خلق طرحی نوآورانه از اطلاعات پراکنده (زنبور عسل). دوم، جهتگیری ارزشی با دو حالت یعنی گرایش به حقیقت و گرایش به مصلحت. اکنون با قرار دادن آنها در یک جدول متقاطع میتوان به شش ترکیب دست یافت. از میان این ترکیبها، ترکیب زنبور عسل حقیقتطلب، مطلوبترین حالت و در مقابل، عنکبوت مصلحتطلب، نامطلوبترین حالت ممکن است.
➕ نویسندگان دارای ویژگی زنبور عسل حقیقتطلب، نویسندگانی هستند که از یک طرف دارای مطالعات و تاملات علمی بوده و متبحر در اصول و روش علمی هستند؛ از طرف دیگر اینان دغدغه کشف حقیقت راستین را دارند تا مردم را در رسیدن به خیر همگانی یاری دهند. در مقابل، نویسندگان دارای ویژگی عنکبوت مصلحتطلب، نویسندگانی هستند که از یک طرف فاقد مطالعات و تاملات علمی بوده و ناآشنا به اصول و روش علمی هستند، در نتیجه بر تراوشات ذهنی غیرعلمی و توهمات عاطفیاش تکیه دارند؛ از طرف دیگر به دنبال منافع شخصی در قالب کسب ثروت، قدرت و پرستیژ و یا در پی توجیه مصالح ایدئولوژیک حزبیاش هستند.
🔻در نهایت باید گفت نویسندگانی در جامعه تاثیرگذارند و جامعه را به سوی خیرِ همگانی و سعادت عمومی سوق می دهند؛ و موجب تغییر مثبت و سازنده در نگرش، افکار، عواطف و رفتارهای عموم مردم جامعه میشوند؛ و در تاریخ جامعه خودشان و حتی جهان، ماندگار و جاودانه میشوند که نویسندگانی از نوع زنبور عسل حقیقتطلب باشند.
▪️منابع:
- مطهری، مرتضی(1392). تعلیم و تربیت در اسلام. انتشارات صدرا.
- مانهایم، کارل (1380). ایدئولوژی و اتوپیا: مقدمهای بر جامعهشناسی شناخت. مترجم: فریبرز مجیدی. انتشارات سمت.
- طالبی، ابوتراب (1385). مفهوم و ویژگی ارزشها. مجله رشد علوم اجتماعی. دوره 9. ش 3
